ΤΟ ΓΛΩΣΣΑΡΙ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ

Ab imo pectore... και άλλες λατινικές εκφράσεις (μέρος 1ο)Η γλώσσα μας είναι γεμάτη από λατινικές εκφράσεις. Ως γνωστόν, οι Ρωμαίοι ολοκλήρωσαν την κατάκτηση της Ελλάδας το 146 π. Χ., την οποία μετέτρεψαν σε ρωμαϊκή επαρχία. Με την πάροδο των χρόνων, ο κατακτημένος κατάκτησε πολιτισμικά τον κατακτητή και στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, μετά τη μεταφορά της πρωτεύουσας από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη, επικράτησε το ελληνικό στοιχείο κυρίως στο ανατολικό κομμάτι. Παρόλα αυτά, η λατινική γλώσσα παρέμεινε ζωντανή και για πολλά χρόνια ήταν η βασική γλώσσα της διοίκησης και της νομοθεσίας. Ακόμη, τα λατινικά ήταν η κυριότερη γλώσσα διδασκαλίας στα μεσαιωνικά πανεπιστήμια της Ευρώπης.
Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, με μερικές λατινικές εκφράσεις που τις ακούμε να χρησιμοποιούνται και να πλουτίζουν το λόγο μας.
Πρώτα – πρώτα ab imo pectore (=από τα βάθη της ψυχής μας) σας ευχόμαστε να έχετε καλή και καρποφόρα ημέρα.
Θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε την αφήγησή μας ab ovo (= κατά λέξη: από το αυγό, δηλαδή από την αρχή. Η φράση προέρχεται από τον Οράτιο, ο οποίος επαινεί τον Όμηρο, επειδή δεν ξεκίνησε την Ιλιάδα, αναφερόμενος διεξοδικά στη γέννηση της Ωραίας Ελένης από το αυγό της Λήδας, όπως έκαναν όλοι οι προγενέστεροι επικοί ποιητές πριν από αυτόν, αλλά προτίμησε να παραθέσει τα γεγονότα in media res, αρχίζοντας από τη μέση, από το θυμό του Αχιλλέα, εναντίον του Αγαμέμνονα). Μια ab ovo παρουσίαση της επικαιρότητας, με παράθεση των συμβάντων, όπως το καθένα προκύπτει από τη στιγμή της γέννησής του, με όλες τις λεπτομέρειες δε θα είναι σίγουρα ad amoenitam (=προς τέρψη) των αναγνωστών μας. Θα είναι πολύ κουραστική γι' αυτούς.
Και για να έλθουμε στην επικαιρότητα, διαβάζουμε ότι τα υψηλότερα λειτουργικά κέρδη κατέγραψε η Samsung Electronics, αντισταθμίζοντας τις απώλειες από την ανάκληση 3 εκατομμυρίων Galaxy Note 7. Προσπαθώντας η Samsung να βρει τι έφταιγε με τις συσκευές αυτές, εξέταζε πότε το ένα, πότε το άλλο δεδομένο. Μετά από μελέτη, κατέληξε ad absurdum (= δια της εις άτοπον απαγωγής) ότι για τα προβλήματα ευθύνεται η μπαταρία τους.
Στο μεταξύ η ενεργοποίηση του «κόφτη» για το 2017 θεωρείται πολύ πιθανή. Βέβαια, η Κυβέρνηση με το οικονομικό της επιτελείο εργάζεται πυρετωδώς, για να αποτρέψει κάτι τέτοιο. Ad hoc (επί τούτω, για το σκοπό αυτό) έχει βάλει σε εφαρμογή διάφορα φοροεισπρακτικά μέτρα.
Υπουργοί, από την άλλη, απειλούν με μηνύσεις δημοσιογράφους, γιατί οι τελευταίοι στα δημοσιεύματά τους κάνουν ad hominem παρατηρήσεις (κρίσεις που στοχεύουν να καυτηριάσουν την προσωπικότητα κάποιου και όχι τα επιχειρήματά του). Πολλές δηλώσεις, όμως, ένθεν κακείθεν γίνονται απλώς και μόνον προς δόξαν αυτών που τις εκφωνούν, για το θεαθήναι, όπως θα λέγαμε ή ad gloriam, όπως θα έλεγαν οι Λατίνοι.
Δική μας πρόθεση από πλευράς της ηλεκτρονικής μας σελίδας είναι να σας ενημερώνουμε απεριόριστα, ad infinitum σε απλά λατινικά λόγια. Αν κουραστείτε από τα πολλά άρθρα και τις ειδήσεις, έχετε τη δυνατότητα να επιλέξετε ad libitum (= κατά βούληση, σύμφωνα με τις επιθυμίες σας) ό, τι αρέσει σε εσάς να διαβάσετε.
Addentum (προσθήκη στο τέλος ενός βιβλίου ή του κειμένου)

Γλωσσάρι

Α(45)

 

Β(7)

 

Γ(6)

 

Δ(14)

 

Ε(30)

 

Ζ(3)

 

Η(5)

 

Θ(5)

 

Ι(6)

 

Κ(25)

 

Λ(5)

 

Μ(6)

Ν(6)

 

Ξ(2)

 

Ο(8)

 

Π(16)

 

Ρ(4)

 

Σ(15)

 

Τ(7)

 

Υ(5)

 

Φ(12)

 

Χ(5)

 

Ψ(1)

 

Ω(4)

• Ab imo pectore... και άλλες λατινικές εκφράσεις (μέρος 1ο)

  Η γλώσσα μας είναι γεμάτη από λατινικές εκφράσεις. Η λατινική γλώσσα παρέμεινε ζωντανή και για πολλά χρόνια ήταν η βασική γλώσσα της διοίκησης και της νομοθεσίας. Τα λατινικά ήταν η κυριότερη γλώσσα διδασκαλίας στα μεσαιωνικά πανεπιστήμια της Ευρώπης.

• Ad locum... και άλλες λατινικές εκφράσεις (μέρος 2ο)

  Συνεχίζοντας το αφιέρωμά μας στις λατινικές εκφράσεις, μπορούμε να αναφερθούμε αρχικά στην ad locum. Αυτήν την χρησιμοποιούμε, όταν θέλουμε να κάνουμε λόγο για ένα χωρίο κειμένου ή για έναν στίχο, για τον οποίο μιλήσαμε προηγουμένως. 

• Αβδηριτισμός

  Ο αβδηριτισμός είναι η ανοησία, η ακρισία, η ηλιθιότητα. Άρχισε να χρησιμοποιείται από τους λογίους περίπου το 1889.

• Άγαλμα

  Άγαλμα είναι ό, τι «ἀγάλλει», ευχαριστεί, κάνει κάποιον χαρούμενο. Η αρχαία ελληνική λέξη ἄγαλμα είναι πολύ παλιά, ήδη ομηρική. Βγαίνει από το ρήμα ἀγάλλομαι, που σημαίνει χαίρομαι.

• Άγκυρα

  Εκτός από το εξάρτημα του πλοίου, πολύ γρήγορα απέκτησε την μεταφορική έννοια, με την οποία την συναντάμε και σήμερα. Κάθε πρόσωπο στο οποίο με ασφάλεια ακουμπάμε είναι η άγκυρά μας. Ο Σοφοκλής παραθέτει στα σωζόμενα αποσπάσματα: εἰσί μητρί παῖδες ἄγκυραι βίου (τα παιδιά είναι για την μητέρα τους η άγκυρα της ζωής τους).

• Αγχίνοια

  Μια που άρχισαν τα σχολεία, ας αναφερθούμε σε μια λέξη που περιγράφει την ευστροφία, την εξυπνάδα, την οξύνοια. Λέξη σύνθετη, απαρτιζόμενη από δύο συνθετικά, το αρχαιοπρεπές επίρρημα ἄγχι – , που σημαίνει κοντά, εύκολα και το ουσιαστικό ὁ νοῦς, τοῦ νοός, το μυαλό δηλαδή.

• Αδέκαστος

  Αδέκαστος είναι αυτός που δεν μπορεί να διαφθαρεί μέσω δωροδοκίας. Επειδή, όμως, η δωροδοκία δεν είναι πάντα υλική, ο αδέκαστος ταυτίζεται με εκείνον που σε κάθε περίπτωση ασκεί το λειτούργημά του, χωρίς να επηρεάζεται από πρόσωπα, περιστάσεις, καταστάσεις.

• Αδήριτος

  Αδήριτη η ανάγκη σήμερα να περιορίσουμε τις δαπάνες, μια που διανύουμε περίοδο κρίσης. Αδήριτες οι περιστάσεις μάς επιβάλλουν να αλλάξουμε πορεία πλεύσης και να βρούμε άλλες πιο πνευματικές ασχολίες, που μας ευχαριστούν ψυχικά και δεν απαιτούν τόσα έξοδα.

• Άθυρμα

  Για άθυρμα ο λόγος σήμερα, για παιχνίδι, δηλαδή. Το ρήμα ἀθύρω από όπου βγαίνει η λέξη σημαίνει παίζω. Εκτός από το παιχνιδάκι ο λεκτικός τύπος είχε να κάνει με την τέρψη και την χαρά και σημασιολογικά ήταν συνώνυμος με το άγαλμα.

• Αιδώς

  Ἡ αἰδώς, τῆς αἰδοῦς πολύ παλιά λέξη, βγαίνει από το ρήμα αἴδομαι ή αἰδοῦμαι, που σημαίνει σέβομαι, ευλαβούμαι. Η αρχική της σημασία είχε να κάνει με τον βαθύ σεβασμό προς τους θεούς ή τους ανωτέρους. Στην συνείδηση του ομηρικού ήρωα ἡ αἰδώς ήταν το αίσθημα της προσωπικής τιμής του.

• Ακαριαίος

  Κάποιων ο θάνατος δυστυχώς ήταν ακαριαίος, δηλαδή συνέβη μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Εκτός από το θάνατο, ποια άλλα πράγματα είναι ακαριαία; Ακαριαίο μπορεί να είναι επίσης το πλήγμα από μια απώλεια, αλλά και ακαριαία ενδέχεται να είναι η επέμβαση της αστυνομίας.

• Ακηδία

  Έχουμε την αίσθηση μερικές φορές ότι ο κόσμος διακατέχεται από ακηδία, έλλειψη ενδιαφέροντος, δηλαδή, για όσα συμβαίνουν. Ίσως η κόπωση, ίσως η ζέστη, ίσως και η πεποίθηση ότι δεν αλλάζουν εύκολα τα πράγματα οδηγούν τον καθένα μας σε αυτήν την αδράνεια.

• Ακκίζομαι

  Το ακκίζομαι, λέξη που ανήκει στο απαιτητικό λεξιλόγιο της νέας ελληνικής, ήταν ἀκκίζομαι στα αρχαία ελληνικά. Προέρχεται από το φανταστικό μυθικό τέρας, φόβητρο την Ἀκκώ, με την οποία οι γυναίκες – τροφοί φοβέριζαν τα μικρά παιδιά. Σύμφωνα με τη μυθολογία, ήταν η τροφός της θεάς Δήμητρος.

• Ακραιφνής

  Αποτελεί σύνθετη λέξη, που απαρτίζεται από δύο συνθετικά, ἀκέραιος και φανής (=φανερός), κατά μία εκδοχή. Επειδή ήταν δύσκολη η προφορά του και δύσκολος στην χρήση ο τύπος, κατέληξε να επικρατήσει ο πιο σύντομος, ως πιο εύχρηστος, ο ακραιφνής, δηλαδή.

• Ακριτομυθία

  Σύνθετη λέξη με πρώτο συνθετικό το επίθετο ἄκριτος (= αυτός που δεν υποβάλλεται στην κρίση μας) και μῦθος (= λόγος). Την πρωτοσυναντάμε στα μεσαιωνικά χρόνια, όταν η ελληνική γλώσσα αποκτά μερικά από τα χαρακτηριστικά που έχει και σήμερα και εμπλουτίζεται με νέους λεκτικούς τύπους.

• Αλέα

  Αλέα, λοιπόν, η σημερινή μας λέξη, που είναι ξένη, προέρχεται από τα γαλλικά, από τον διάδρομο κήπου, allée, που παράγεται με την σειρά του από το ρήμα aller, το πηγαίνω. Και το aller προέρχεται από το λατινικό ambulare, περπατώ.

• Αλείπτης

  Ὁ ἀλείπτης, τοῦ ἀλείπτου ήταν ένα από τα τρία πρόσωπα που συνέβαλαν αποφασιστικά στην προγύμναση των αθλητών. Τα άλλα δύο ήταν ο γυμναστής (καθόριζε τις ασκήσεις που έπρεπε να κάνει ο εκπαιδευόμενος) και ο παιδοτρίβης (παλιός αθλητής που είχε πλέον αποσυρθεί και επέβλεπε την άρτια τεχνική εκτέλεση των ασκήσεων από τον αθλητή).

• Αλήθεια

  Πόσες αλήθειες ξέρουμε, που δεν λανθάνουν, δεν περνούν, δηλαδή, τον καιρό τους κρυμμένες, χωρίς να τις παρατηρήσει κάποιος;

• Άλμα

  Από το ρήμα ἅλλομαι (= πηδώ) έχουμε την σημερινή λέξη που αναφέρεται σε ένα από το αθλήματα των Ολυμπιακών αγώνων, που αυτόνομο το συναντάμε για πρώτη φορά στην Οδύσσεια. Ο Ιπποκράτης ἅλμα ονόμαζε τον καρδιακό παλμό.

• Αλώβητος

  Το επίθετο το πρωτοσυναντάμε στα ελληνιστικά χρόνια. Σύνθετη λέξη με πρώτο συνθετικό το ἀ, το στερητικό, και το ρηματικό επίθετο λωβητός. Λωβητός είναι αυτός που έχει υποστεί λώβη, πλήγμα (από το ρήμα λωβάομαι – λωβῶμαι = βλάπτω, κακοποιώ).

• Άμιλλα

  Αφορμή για την σημερινή λέξη αποτελεί η συμπεριφορά που επέδειξαν οι δυο αθλήτριες που κέρδισαν το βραβείο Pierre de Coubertin στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2016 στο Ρίο της Βραζιλίας. Οι αγώνες μπορεί να αποτελούν πια παρελθόν, αλλά η συμπεριφορά των αθλητριών μάς συγκίνησε, γιατί η μια βοήθησε την άλλη σε μια δύσκολη στιγμή. 

• Άμμος

  Ἄμμος η πρωτότυπη λέξη με την ωραία της ψιλή και προήλθε από τον συμφυρμό δύο συνωνύμων λέξεων, των λεκτικών τύπων ἄμαθος και ψάμμος, που σημαίνουν αμφότερες τη σκόνη, το κονίαμα, την όμορφη και ποικιλόχρωμη άμμο.

• Αμφίβληστρον

  Με μια ξεχασμένη λέξη θα ασχοληθούμε σήμερα, το ἀμφίβληστρον. Σίγουρα δεν πολυακούγεται εκτός αν πάει κανείς στον οφθαλμίατρο και του επισημάνει κάποιο πρόβλημα στον αμφιβληστροειδή χιτώνα του ματιού.

• Ανάθημα - ανάθεμα

  Οι αρχαίοι κατά κανόνα πρόσφεραν αναθήματα, αφιερώματα στα ιερά τους προς τιμήν των θεών ή των τοπικών ηρώων. Πλήθος τέτοια έχουν βρεθεί. Η συνήθεια αυτή χρονολογείται ήδη από την περίοδο της προϊστορίας, αφού μια από τις χρήσεις των κυκλαδικών ειδωλίων ήταν αναθηματική. Ήταν, με άλλα λόγια, δώρα προς τους θεούς.

• Άνεμος

  Ο ἄνεμος, τοῦ ἀνέμου, λέξη μυκηναϊκή (a-ne-mo). Η ινδοευρωπαϊκή ρίζα *αna- σημαίνει φυσώ, πνέω και συνδέεται ετυμολογικά με τη λατινική anima, την ψυχή, που δίνει με τη σειρά της το αγγλικό animation (=εμψύχωση), τη γαλλική ψυχή âme και ένα πλήθος λέξεων.

• Απαρχή

  Για απαρχή ο λόγος σήμερα, μια που είναι το ξεκίνημα μιας νέας ημέρας. Απαρχή της ημέρας με την εμφάνιση των πρώτων ηλιαχτίδων, απαρχή μιας προσπάθειας να αλλάξει κάτι, απαρχή συμφορών για κάποιους άλλους. Κάθε απαρχή είναι μια πρώτη εκδήλωση, ένα ξεκίνημα, μια γέννηση.

• Απατεώνας

  Για απατεώνες ο λόγος σήμερα, αφού έχουμε γεμίσει από αυτούς, μια που σε περίοδο κρίσεως βρίσκουν πρόσφορο έδαφος, για να μας γεμίσουν με λογής απατηλές υποσχέσεις. Στόχος τους είναι φυσικά να μας απατήσουν ή να μας εξαπατήσουν με τις απατεωνιές τους.

• Απηνής

  Απηνής είναι ο σκληρός, ο αμείλικτος, ο ανελέητος. Μπορεί να είναι κανείς απηνής προς τους συνανθρώπους του ή τα ζώα. Απηνείς είναι και οι βαρβαρότητες που διεξάγονται στην Συρία και σε άλλες εμπόλεμες περιοχές. Απηνής, χωρίς έλεος, είναι, πολλές φορές, και η στάση μας απέναντι σε καταστάσεις που είναι προβληματικές ή δυσάρεστες.

• Αποσκορακίζω

  Με μια ξεχασμένη λέξη θα ασχοληθούμε σήμερα. Ηχεί στα αυτιά μας λίγο αρχαιοπρεπής, αν και την εποχή που πρωτοεμφανίσθηκε δεν ακουγόταν έτσι, γιατί τότε δεν ήταν τόσο ευγενικό να την χρησιμοποιεί κάποιος.

• Αποσοβώ

  Στη σύνθεσή του το ἀποσοβῶ στην αρχαιότητα είχε τη σημασία του τρομάζω, απομακρύνω, διώχνω. Τα παιδιά ἀπεσόβουν τὰ πτηνά (=τα τρόμαζαν), οι άνθρωποι στην ἀγορά ἀπεσόβουν τοὺς ῥήτορας (=τους απομάκρυναν) και ο καθένας είχε τη διάθεση να ἀποσοβεῖ ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν τὰ λυποῦντα.

• Απώλεια

  Πολύς λόγος γίνεται τις τελευταίες ημέρες για τις απώλειες του Χρηματιστηρίου και αξίξει να δούμε την πορεία της λέξης στο χρόνο.

• Αργύρια

  Αργύρια είναι τα χρήματα, για την ακρίβεια τα ασημένια νομίσματα. Η αγάπη γι' αυτά η φιλαργυρία, είναι πραγματική ασθένεια της ψυχής που σκοτίζει το νου του ανθρώπου και κάνει την ψυχή του αχόρταγη, ακόρεστη, ανικανοποίητη.

• Άρδην

  Περιμέναμε με αγωνία τον ανασχηματισμό μήπως και αλλάξει άρδην το πολιτικό τοπίο και το σκηνικό. Όταν αυτός υλοποιήθηκε, είδαμε ορισμένους νέους στα αξιώματα Υπουργούς να δηλώνουν δημόσια ότι έχουν διαφοροποιηθεί άρδην οι απόψεις τους σχετικά με το θέμα του παράλληλου νομίσματος. Τι είναι αυτό το άρδην, λοιπόν;

• Αριστεία

  Εμείς θα πούμε εδώ ότι η λέξη βγαίνει από το επίθετο ἄριστος, που είναι πολύ παλιό και το συναντάμε στα ομηρικά κείμενα. Το επίθετο χρησιμοποιήθηκε για να αναπληρώσει τα παραθετικά των επιθέτων ἀγαθός - ἀμείνων, γιατί το καθένα τους είχε διαφορετικό θέμα. 

• Αστέρι

  Χριστούγεννα χωρίς αστέρι δε γίνεται. Ὁ ἀστήρ, τοῦ ἀστέρος, είναι το φωτεινό, λαμπερό αστέρι, λέξη που μας δίνει το λατινικό αστέρι stella, το αγγλικό star, το γερμανικό Stern και τόσες άλλες. Συγγενεύει ετυμολογικά με την ἀστραπή, επειδή η λάμψη της είναι τόσο έντονη και δυνατή.

• Άσυλο

  Ο λόγος αυτές τις μέρες για το άσυλο που ζητούν κάποιοι από την γειτονική χώρα. Εδώ, όπως πάντα, θα μιλήσουμε για την προέλευση και την ιστορία της λέξης. Ὁ, ἡ ἄσυλος, τὸ ἄσυλον ήταν επίθετο και μάλιστα σύνθετο με συνθετικά το ἀ – το στερητικό και το ρήμα συλάω – συλῶ.

• Αταβισμός

  Ο αταβισμός αποτελεί μεταφορά στα ελληνικά του γαλλικού atavisme, που με τη σειρά του προέρχεται από τη λατινική λέξη atavus (= προπάππος, πρόγονος). Τον όρο συναντάμε και στα αγγλικά ως atavism.

• Ατάκα

  Λέξη ξένη, που προέρχεται από την ιταλική attacca, προστακτική του ρήματος attaccare, που σημαίνει κολλώ, επισυνάπτω. Η πρόθεση ad- μπαίνει δίπλα στην -tacca, τη χαρακιά, εγκοπή. Κολλά, λοιπόν, η ατάκα σε έναν λόγο, γεμίζει ένα κενό.

• Ατραπός

  Η αρχαία λέξη ἀτραπός, με την ωραία της ψιλή δήλωνε την πορεία που δεν είχε εκτροπές, ήταν ευθεία, τετριμμένη οδός ή πεπατημένη.

• Αυγή

  Ἡ αὐγή ήταν η λάμψη, το φως της ημέρας, το φως του ήλιου. Ταυτόχρονα, όμως, δήλωνε και τα μάτια ενός προσώπου.

• Αυδή

  Βλέπουμε πολλά ευχάριστα και δυσάρεστα που μας αφήνουν χωρίς αυδή, άναυδους δηλαδή, δίχως μιλιά, δίχως λαλιά. Ἡ αὐδή είναι η ανθρώπινη φωνή. Είναι λέξη ομηρική, την συναντάμε στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια με κυριολεκτική και μεταφορική σημασία.

• Αυθάδης

  O αὐθάδης είναι ο φίλαυτος, αυτός που αγαπά υπερβολικά τον εαυτό του, υπερηφανεύεται για τα καμώματά του, δε λογαριάζει τις συνέπειες, είναι αναιδής και θρασύς. Η λέξη βγαίνει από το αὐτός (= ο ίδιος) και ἁνδάνω (= αρέσω σε κάποιον).

• Αυθωρεί

  Αὐθωρεί στην αρχαιότητα ή αὐθωρί έδινε η Πυθία τους χρησμούς της, όπως παραδίδει ο Έλληνας ιστορικός, βιογράφος και δοκιμιογράφος, Πλούταρχος (45 μ.Χ. - 120 μ.Χ.) από τη Χαιρώνεια της Βοιωτίας.

• Αυλή

  Ήλθε και η αυλή στο προσκήνιο, επειδή βλέπουμε μέρες γεμάτες φως, ηλιόλουστες, οπότε μπορούμε να βγούμε έξω, να περπατήσουμε, να απολαύσουμε την ευδία, στον υπαίθριο χώρο που ονομάζεται έτσι. Αυτός ο τόπος περιπάτου καλείται αλλιώς αίθριο, προαύλιο ή αύλειος χώρος.

• Αύξηση

  Είναι γνωστό ότι οι ρηματικοί χρόνοι, αόριστος και παρατατικός παίρνουν ένα φωνήεν ε- στην αρχή. Λέμε, λοιπόν, βλέπω στον ενεστώτα, αλλά έβλεπα στον παρατατικό. Στα νέα ελληνικά το ε- των χρόνων αυτών διατηρείται μόνο όταν τονίζεται.

• Αψίκορος

  Ἀψίκορος η αρχική μας λέξη, σύνθετη με πρώτο συνθετικό το ἅπτω (=δένω, ανάβω, αγγίζω, συνάπτω, προσαρμόζω) και κόρος (=κορεσμός, πληρότητα). 

• Βάναυσος

  Βαῦνος στα παλαιότερα ελληνικά μας ήταν ο φούρνος, η φωτιά, ο κλίβανος. Από τη ρίζα αυτή προέρχεται και η λέξη βάναυσος, που στην αρχαιότητα δήλωνε τον άνθρωπο που δούλευε με τη φωτιά.

• Βάρβαρος

  Ο βάρβαρος δεν ήταν ανέκαθεν τόσο κακός και βάρβαρος. Δεν έδειχνε βαρβαρότητα, διάθεση καταστροφής. Και αυτό γιατί η λέξη είναι ονοματοποιημένη, μιμείται τον ήχο βαρ – βαρ -, που νόμιζαν οι αρχαίοι Έλληνες ότι άκουγαν, όταν μιλούσαν οι ξένοι.

• Βαυκαλίζω - Βαυκαλίζομαι

  Βαυκαλίζω σημαίνει αποκοιμίζω, νανουρίζω και ο μέσος - παθητικός τύπος νανουρίζομαι, αποκοιμιέμαι. Ανήκει στο λεγόμενο απαιτητικό λεξιλόγιο, αποτελεί ρήμα που χρειάζεται ειδικές γνώσεις, για να κατανοήσει κάποιος την σημασία του. Με την μορφή που έχει χρησιμοποιήθηκε στα μεσαιωνικά χρόνια.

• Βδελυγμία

  Η λέξη παράγεται από το βδελύττομαι (=σιχαίνομαι, απεχθάνομαι). Το βδελύττομαι και τα παράγωγά του συνδέονται με την σημασία ενός ρήματος που αναφέρεται σε κάποια λειτουργία του ανθρώπινου σώματος, πολύ σιχαμερή, που για λόγους κοσμιότητας δεν την αναφέρουμε.

• Βιβλίο

  Να και κάτι καλό! Η Αθήνα ορίστηκε από την UNESCO παγκόσμια πρωτεύουσα βιβλίου για το έτος 2018. Γι’ αυτό κι εμείς θα βιβλιολογήσουμε σήμερα, λέγοντάς σας ότι η λέξη ετυμολογείται από την φοινικική πόλη Βύβλο, από την οποία οι Έλληνες εισήγαγαν τον κατεργασμένο πάπυρο.

• Βουλή

  Η λέξη βγαίνει από το ρήμα βούλομαι, που σημαίνει όχι απλώς θέλω, επιθυμώ, αλλά είμαι και διατεθειμένος να αποδεχτώ.

• Βυσσοδομώ

  Στην Ω ραψωδία της Ιλιάδας, στ. 80, διαβάζουμε για την αγγελιαφόρο των θεών Ίριδα ότι ἐς βυσσὸν ὄρουσεν, όρμησε, δηλαδή, από τον Όλυμπο στον βυθό της θάλασσας, για να ειδοποιήσει την Θέτιδα, θαλασσινή θεότητα και μητέρα του Αχιλλέα.

• Γαϊτανάκι

  Μια λέξη επίκαιρη, αφού θυμίζει το γνωστό αποκριάτικο έθιμο, όπου κοπέλλες και αγόρια χόρευαν γύρω από από έναν ξύλινο στύλο, πλέκοντας χρωματιστές κορδέλλες και τραγουδώντας.

• Γέλιο

  Μια λέξη όμορφη, που δηλώνει την σύσπαση των μυών του προσώπου για να εκφραστεί κυρίως η ευχαρίστηση. Το αρχαίο ρήμα ήταν γελάω – γελῶ που σήμαινε ό, τι και σήμερα. Το γελῶ, όμως, είχε να κάνει και με το λάμπω.

• Γέννηση

  Για γέννηση ο λόγος, αφού αυτήν κατεξοχήν εορτάζουμε τις ημέρες αυτές. Όχι απλώς εορτάζουμε, αλλά πανηγυρίζουμε τη Γέννηση του Θεανθρώπου και τη δική μας αναγέννηση, την ανανέωση, το ξεκίνημά μας από την αρχή.

• Γηραιά Αλβιών

  Πολύ παλιός ο λεκτικός τύπος, προέρχεται από τη λατινική ρίζα Albion, που μάλλον δεν έχει ινδοευρωπαϊκή προέλευση. Το αρχικό θέμα θα ήταν *alb- και δηλώνει το ψηλό βουνό. Γηραιά την λέμε, γιατί είναι παλιά και η ύπαρξή της μαρτυρείται ήδη από την πρώτη χιλιετία π.Χ.

• Δαψιλής

  Όταν προσφέρουμε δαψιλώς τα δίνουμε όλα για όλα, προσφέρουμε πολλά και με όλη μας την καρδιά. Και η δαψίλεια που ακούγεται σπάνια πια είναι αυτή η άνεση, ο πλούτος.

• Δεν ορρωδούμε προ ουδενός

  Αυτό σημαίνει ότι δεν διστάζουμε, δεν λιποψυχούμε, δεν τα χάνουμε προκειμένου να πετύχουμε τον σκοπό μας. Το ὀρρωδέω ο ὀρρωδῶ είχε τη σημασία του φοβάμαι, τρέμω.

• Δηκτικός

  Προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα δάκνω, που σημαίνει δαγκώνω. Χαραχτηρίζουμε σχόλια ως δηκτικά, όταν δαγκώνουν και έχουν στόχο να προκαλέσουν τον αποδέκτη τους, να τον προβληματίσουν και κάποτε κάποτε να τον πληγώσουν.

• Δήλιον πρόβλημα

  Αντιμετωπίζουμε δήλιον πρόβλημα, όταν έχουμε μπροστά μας ένα δύσκολο θέμα, μια αδιέξοδη κατάσταση, ένα τούνελ χωρίς φως στην άκρη του. Ακόμη και η ίδια η προέλευση της φράσης είναι σωστό δήλιον πρόβλημα, γιατί υπάρχουν διάφορες εκδοχές για την γένεσή της.

• Δημοπρασία

  Αφορμή για την σημερινή μας λέξη η επικαιρότητα, αφού αναφερόμαστε στην δημοπρασία για τις τηλεοπτικές άδειες. Για δημοπρασία, λοιπόν, ο λόγος που είναι «λέξη πλασθείσα υπό των λογίων» όπως λέμε. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπήρχε στο λεξιλόγιό μας, αλλά βρισκόταν δυνάμει σε αυτό. Είχαμε τα συνθετικά της το δῆμος (λαός) και το πιπράσκω (πουλώ).

• Διακύβευμα

  Πολύ συχνά ακούμε να γίνεται λόγος για κάποιο διακύβευμα. Το διακύβευμα είναι ο,τιδήποτε απειλείται ή τίθεται σε κίνδυνο.

• Διαρρήδην

  Τι πιο ωραίο να υποστηρίζουμε τις απόψεις μας διαρρήδην, χωρίς περιστροφές και υπεκφυγές. Να λέμε, δηλαδή, ρητά και κατηγορηματικά αυτό που θέλουμε, να μην μασάμε τα λόγια μας.

• Διάστημα

  Τὸ διάστημα, τοῦ διαστήματος στα αρχαία μας κείμενα έχει αρχικά την έννοια της απόστασης, του χώρου μεταξύ δύο πραγμάτων κυριολεκτικά και μεταφορικά. Διάστημα έχουν και οι ήχοι στη μουσική, ο ένας από τον άλλο, για διάστημα κάνουμε λόγο και στο χρόνο. 

• Διαφθορά

  Διαφθορά ή διαφθορή ήταν η λέξη και ως σύνθετη απαρτίζεται από την πρόθεση διά – και το ρήμα φθείρω, που σημαίνει καταστρέφω, εξολοθρεύω, εξαπατώ μια γυναίκα, πλαστογραφώ και φονεύω.

• Δίνη

  Η δίνη ή ο δῖνος ήταν η στροφή, η περιστροφή. Ο Αναξαγόρας, ο σπουδαίος αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος από τις Κλαζομενές της Ιωνίας, έλεγε πως τον δῖνον τον δημιούργησε ο νους που ρυθμίζει το σύμπαν. 

• Δόλιχος

  Η λέξη βγαίνει από το αρχαίο επίθετο δολιχός, που είναι ο μακρύς. Η δολιχοδρόμηση και δολιχοδρομία χρησιμοποιούνται, όταν αναφερόμαστε σε μεγάλες αποστάσεις που καλύπτουμε στην περίπτωση μιας παράκαμψης.

• Δοτική

  Το σημερινό γλωσσολογικό μας πόνημα θα είναι λίγο διαφορετικό. Δεν θα εξηγήσουμε λέξη, αλλά θα αναφερθούμε σε μια από τις πτώσεις που είχε η γλώσσα μας, στην δοτική. Επιβιώνει σε ένα πλήθος λέξεων και φράσεων των ελληνικών που μιλάμε, αν βέβαια τα μιλάμε σωστά.

• Δράση

  Ἡ δρᾶσις, τῆς δράσεως είναι λέξη της ελληνιστικής περιόδου και παράγεται από το ρήμα δράω – δρῶ (= πράττω, κάνω, ενεργώ). 

• Δραχμή

  Δραχμή, λοιπόν, από το ρήμα δράσσομαι και δράττομαι, που σημαίνει παίρνω στο χέρι, λαμβάνω, κλείνω στη χούφτα μου. Δράξ, δρακός ήταν η παλάμη, και δράγμα, δράγματος αυτό που μπορεί να περιλάβει κανείς στην παλάμη του.

• Δώρο

  Δώσαμε και πήραμε δώρα πολλά αυτές τις ημέρες, δωρίσαμε χαμόγελα, αγάπη και χαρά σε φίλους, γνωστούς και συγγενείς, απολαύσαμε τις δωρεές της φύσης και της ζωής.

• Έαρ - εαρινός

  Έχουν περάσει ήδη μερικές μέρες του Μαρτίου και δεν βρήκαμε την ευκαιρία να μιλήσουμε για το έαρ, που είναι η λόγια λέξη για την άνοιξη.

• Εγκύπτω – Ενσκήπτω

  Τι εγκύπτει και τι ενσκήπτει; Ιδού το ερώτημα! Άλλες δυο λέξεις που ακούγονται παρόμοια, αλλά πολλές φορές τις μπερδεύουμε μεταξύ τους. Με χαρά εγκύπτουμε σε κάτι, δυσαρεστούμαστε, όμως, στην περίπτωση που μια δυσκολία ενσκήψει.

• Ειδώλιο - Εδώλιο

  Εἰδώλιον ο αρχικός λεκτικός τύπος και είναι υποκοριστικό του εἴδωλον. Η κατάληξη -ιον χρησιμοποιείται, για να δηλώσει το μικρότερο (αλσύλλιο, δασύλλιο, δενδρύλλιο). Tο θέμα ειδ- προέρχεται από το ρήμα εἴδω, που είναι ενεστώτας του οἶδα (= γνωρίζω καλά).

• Ειρήσθω εν παρόδω

  Το εἰρήσθω είναι γ' πρόσωπο προστακτικής παρακειμένου του λέγομαι και έχει την έννοια ας έχει ειπωθεί. Η πάροδος από την άλλη είναι ένας δρόμος παράλληλος με κάποιον άλλον, μια πλάγια είσοδος, όχι δηλαδή η κεντρική.

• Εκάς οι βέβηλοι

  Tο πρωταρχικό ἑκάς, με την ωραία του δασεία, που ήταν επίρρημα και σήμαινε μακριά. Λίην γὰρ νηὸς ἑκάς ἤλθομεν, διαβάζουμε στην ραψωδία Ξ της Οδύσσειας, στ. 496, στην συνομιλία του Οδυσσέα με τον πιστό του χοιροβοσκό, τον Εύμαιο.

• Εκεχειρία

  Σύνθετη λέξη από το ρήμα ἔχω και το ουσιαστικό χείρ, χειρός (=χέρι). Συνεπώς ἐκεχειρία είναι το ἔχειν τὰς χεῖρας, το να συγκρατεί κανείς τα χέρια του, να σταματά, δηλαδή, να μετέχει σε εχθροπραξίες.

• Εκθειάζω

  Σύνθετη λέξη από την πρόθεση ἐκ και το θεῖον το ρήμα εκθειάζω, που σημαίνει αποδίδω σε κάποιον την ιδιότητα του θεού. Εκθειάζουμε, σήμερα, λοιπόν και θεοποιούμε λατρεύουμε ως θεούς πρόσωπα ή αποδίδουμε θεϊκά στοιχεία σε αντικείμενα. 

• Εκκολάπτω

  Το εντυπωσιακό στη γλώσσα είναι ότι η κάθε λέξη έχει τη δική της ιστορία, μια ξεχωριστή πορεία στο χρόνο. Συνδέεται με άλλες λέξεις, εμφανίζεται στις συγγενείς γλώσσες, πορεύεται την προσωπική της πορεία. Κάτι τέτοιο συμβαίνει και με το ρήμα ἐκκολάπτω.

• Ελευθερία

  Ὁ ἐλευθέριος ἄνθρωπος ήταν αυτός που μιλούσε και έπραττε ελεύθερα, χωρίς να τον νοιάζει η γνώμη των άλλων, αλλά και ο γενναιόδωρος και ο ανοιχτοχέρης. Ο ἐλευθέριος έδινε απλόχερα προς όλες τις κατευθύνσεις.

• Ελλάδα

  Ἑλλάδα στα μεσαιωνικά ελληνικά, Ἑλλάς – Ἑλλάδος στα ομηρικά κείμενα. Στα κείμενα, όμως, του Ομήρου με τον όρο Ἑλλάς εννοούμε μια μικρή περιοχή της Θεσσαλίας, πατρίδα των Μυρμιδόνων, τόπο καταγωγής του μυθικού ήρωα Αχιλλέα.

• Ελπίδα

  Λέξη τόσο παλιά όσο παλιός είναι και ο πολιτισμός μας που δηλώνει την αναμονή, την προσδοκία. Η μορφή της ήταν ἡ ἐλπίς, τῆς ἐλπίδος, ενώ ο τύπος ἐλπίδα είναι μεσαιωνικός.

• Εμβριθής

  Σύνθετη λέξη με πρώτο συνθετικό την πρόθεση ἐν- και δεύτερο το ρήμα βρίθω, που σημαίνει είμαι γεμάτος. Άρα αυτός που είναι εμβριθής είναι γεμάτος από κάτι, είναι βαθύς, στοχαστικός.

• Εν κρυπτώ και παραβύστω

  Το κρυπτῷ παράγεται από το ρήμα κρύπτω, το παραβύστῳ από το παραβύω, που έχει την έννοια παραγεμίζω, φράζω, παρεμβάλλω.

• Εν τη ρύμη του λόγου

  Πολλά λέμε εν τη ρύμη του λόγου μας, στην πορεία της ομιλίας μας, καθώς μιλάμε, δηλαδή. Ἐν τῇ ῥύμῃ τοῦ λόγου ήταν η αρχική μορφή της φράσης, με τα συμπληρώματά της, τους τόνους, τα πνεύματα, τις υπογεγραμμένες, δηλωτικά μιας προφοράς που δεν υπάρχει πλέον.

• Έξεστι Κλαζομενίοις ασχημονείν

  Όχι λέξη αλλά ολόκληρη πρόταση θα μας απασχολήσει σήμερα, με αφορμή διάφορες απρεπείς δηλώσεις που γίνονται σε βάρος αθλητών που τίμησαν την πατρίδα μας στο παρελθόν, συμμετέχοντες σε διεθνείς οργανώσεις, κερδίζοντας μάλιστα μετάλλια. Σε αυτούς που εκφράζονται παρόμοια ταιριάζει πολύ καλά η φράση: Ἔξεστι Κλαζομενίοις ἀσχημονεῖν.

• Εξοστρακίζω

  Ο εξοστρακισμός ονομαζόταν αλλιώς οστρακισμός. Η περίεργη αυτή διαδικασία καθιερώθηκε από τον Κλεισθένη, που θεωρείται ο θεμελιωτής της αθηναϊκής δημοκρατίας το 510 π.Χ.

• Επαίτης

  Στην αναμονή για την εκταμίευση της δόσης επαίτης ίσως αισθάνεται ένας Έλληνας, δηλαδή ζητιάνος. Ἐπαίτης ο λεκτικός μας τύπος, που βγαίνει από το ρήμα ἐπαιτέω – ῶ, που σημαίνει ζητώ κάτι παραπάνω από αυτό που μου έχουν ήδη δώσει. 

• Επένδυση

  Το ρήμα από το οποίο προέρχεται είναι το ἐπενδύνω (=φορώ πάνω από άλλο ρούχο). Έχουμε και το ἐπενδύω που έχει την σημασία του ντύνω κάποιον άλλον.

• Έπος

  Αυτές τις ημέρες θυμόμαστε το έπος του '40 και όλα τα ηρωικά, επικά για την ακρίβεια κατορθώματα των αγωνιστών εκείνων των ημερών. Ἔπος αρχικά ήταν ο λόγος, λέξη παλιά ομηρική. 

• Έρεισμα

  Τὸ ἔρεισμα, τοῦ ἐρείσματος παράγεται από το ρήμα ἐρείδω που σημαίνει στηρίζω. Συνεπώς έρεισμα είναι το στήριγμα και η λέξη τόσο παλιά όσο και σήμερα χρησιμοποιείται κυριολεκτικά, αλλά και μεταφορικά. 

• Έρμα

  Τὸ ἕρμα, τοῦ ἕρματος, λέξη ινδοευρωπαϊκής προέλευσης, όπως άλλωστε και οι περισσότερες στη γλώσσα μας προέρχεται από τη ρίζα *swer-, που δηλώνει τον βαρύ, το δύσκολο. Η ινδοευρωπαϊκή ρίζα διατηρείται στο γερμανικό schwer για το δύσκολο και Schwierigkeit για τη δυσκολία.

• Έρμαιο

  Προέρχεται από το ἕρμαιον, που με τη σειρά της έχει να κάνει με τον θεό Ερμή. Ο Ερμής ήταν αγγελιαφόρος των θεών, ψυχοπομπός, (μετέφερε τις ψυχές στον Άδη), θεός του εμπορίου, της κλεψιάς, αλλά και των τυχερών παιχνιδιών.

• Ευδία

  Ευδία στις μέρες του χειμώνα που διανύουμε ευχόμαστε σε όλους. Να απολαμβάνετε ηλιόλουστα πρωινά και να έχετε ευδία σώματος και ψυχής. Όταν έρχεται το βράδυ, να σκέφτεστε αυτό που λέει ο Ελύτης στη συλλογή «Προσανατολισμοί»: οι πλάτες της ημέρας γέρνουν στην ευδία του ήλιου τους.

• Ευδοκία

  «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία!» Εξακολουθούμε να βρισκόμαστε στο κλίμα των Χριστουγέννων και παραθέτουμε τον ύμνο των αγγέλων που, κατά την ευαγγελική παράδοση, έψαλλαν κατά τη θεία γέννηση.

• Ευθύνη

  Η συζήτηση για την ευθύνη είναι πολύ μεγάλη. Μας πηγαίνει στο επίθετο εὐθύς, εὐθεῖα, εὐθύ, τον ίσιο. Άρα η ευθύνη είναι ένα ίσιωμα, μια τοποθέτηση σε ευθύγραμμη κατεύθυνση. 

• Ευμάρεια

  Η λέξη αρχικά είχε την έννοια της ευχέρειας, της άνεσης, της ευκολίας και την συναντάμε ήδη σε κείμενα του 5ου αιώνα π. Χ. Ο εὐμαρής ήταν ο εύκολος, αυτός που βρίσκαμε μπροστά μας. 

• Ευρώπη

  Γεωγραφικά ανήκουμε στην Ευρώπη. Είμαστε μέλη της Ευρωπαϊκής Ἐνωσης, στην οποία αγωνιζόμαστε να παραμείνουμε. Μερικοί προβληματίζονται αν η νοοτροπία μας ήταν ποτέ ευρωπαϊκή. 

• Ευωχία

  H σημερινή λέξη από το ρήμα εὐωχέομαι – εὐωχοῦμαι. Το ρήμα αυτό βγαίνει από το εὖ και ἔχω και κατά λέξη σημαίνει είμαι καλά, βρίσκομαι σε κατάσταση ευδαιμονίας.

• Εφιάλτης

  Η αρχική σημασία της λέξης ἐφιάλτης είχε να κάνει με μια στομαχική δυσφορία που παρουσιαζόταν στους ανθρώπους κατά την διάρκεια του ύπνου τους. Όταν κοιμόντουσαν ένιωθαν ότι ὁ ἐφιάλτης ή ἠπιάλτης πηδούσε πάνω στο σώμα τους και τους έπνιγε.

• Έωλος

  Ένας από τους λιγότερο γνωστούς κωμοδιογράφους της ύστερης κλασσικής περιόδου, ο Αντιφάνης, έγραφε: Ἰχθύες σήπονθ' ἕωλοι κείμενοι δύ' ἡμέρας ἤ τρεῖς. Τα ψάρια, τα παλιά, δύο ή τριών ημερών σαπίζουν, λέει ο κωμοδιογράφος μας, αφού ο ἕωλοι ἰχθύες είναι τα μπαγιάτικα ψάρια.

• Ζάρι

  Ο μεσαιωνικός τύπος ζάριν, από το ἀζάριον, προέρχεται από τα αραβικά a/-zahr. Η αραβική ρίζα μάς έδωσε και το γαλλικό hazard, που είναι τύχη και κίνδυνος μαζί.

• Ζοφερός

  Αυτό με το μαύρο στα κανάλια μάς έφερε στο νου το ζόφο, το σκοτάδι και τον ζοφερό, τον σκοτεινό δηλαδή. Αλλά και οι αντίστοιχες ενέργειες των ιθυνόντων φαντάζουν ζοφερές, όχι καθαρές και φωτεινές, αλλά απαισιόδοξες.

• Ζωή

  Η ζωή δήλωνε την ύπαρξη σε αντίθεση με το θάνατο. Η χρήση της στη φράση «ὦ ζωή», ήταν αντίστοιχη με τις δικές μας των νέων ελληνικών «ζωή μου, ψυχή μου», εκφράσεις αγάπης και τρυφερότητας.

• Ηγερία

  Η ηγερία μάς ήλθε από τα λατινικά ως λόγια απόδοση του λατινικού Egeria. Η Egeria ήταν μια νύμφη της ρωμαϊκής μυθολογίας, σύζυγος ή ερωμένη του βασιλιά Νουμά Πομπιλίου (754 π. Χ. - 673 π. Χ.), που ισχυριζόταν ότι συνέτασσε νόμους καθ' υπαγόρευσίν της.

• Ηδύς

  Ἡδύς ή ἁδύς ο λεκτικός μας τύπος και δήλωνε αυτόν που είναι ευχάριστος, κυρίως στην γεύση. Ἡδύ δεῖπνον είχαν οι αρχαίοι μας αν έπιναν σε αυτό λίγο κρασάκι.

• Ήλιος

  Ήλιος σήμερα, Ήλιος Ηλιάτορας, κυρίαρχος και λαμπερός, ἥλιος στα παλιά ελληνικά με δασεία, ἠέλιος στα ομηρικά με ψιλή. Η ινδοευρωπαϊκή ρίζα *sāuel δίνει την ελληνική *σα-Fελ-ιο-ς, το λατινικό sol, για τον ήλιο και το λαμπρό αστέρι, το γερμανικό Sonne, αγγλικό sun, γαλλικό soleil και πάει λέγοντας.

• Ημέρα

  Λέξη που κλείνει τρεις χιλιάδες χρόνια ζωής, αφού συναντάται ως (τό) ἧμαρ, με γενική (τοῦ) ἥματος στον Όμηρο, αλλά και ως ἡμέρη, που είναι ο ιωνικός τύπος.

• Ήξεις αφήξεις

  Ήξεις αφήξεις μάς τα λένε ορισμένοι, δεν έχουν σταθερές θέσεις, πότε ισχυρίζονται ότι το ένα είναι σωστό, πότε θεωρούν ότι κάτι άλλο πρέπει να γίνει.

• Θάρρος

  Τὸ θάρρος, τοῦ θάρρους και τὸ θράσος τοῦ θράσους προέρχονται από την ινδοευρωπαϊκή ρίζα *dhers, που σημαίνει έχω θάρρος, δείχνω τόλμη. Μάλιστα ο πρώτος τύπος ήταν θάρσος, πολύ παλιός, ήδη ομηρικός, το θάρρος ήλθε λίγο μετά στην λεγόμενη Αττική διάλεκτο.

• Θέλγητρο

  Θέλγητρον, θέλκτρον ή θελκτήριον ήταν η κεντητή ζώνη της θεάς Αφροδίτης, ὁ κεστός ἰμάς, όπως ονομαζόταν, γιατί χάρη σε αυτόν η Αφροδίτη ασκούσε μεγάλη γοητεία.

• Θέσφατο

  Πολλοί παρουσιάζουν τα λόγια τους ως θέσφατα, ως προφητείες, ως φράσεις βγαλμένες από το στόμα ενός θεού. Αυτό ακριβώς είναι το θέσφατο, ένας προφητικός λόγος ή ένας λόγος που, επειδή προέρχεται από πρόσωπο παραδεδεγμένου κύρους, έχει ξεχωριστή σημασία ή απόλυτη ισχύ.

• Θύελλα

  Αν και ο καιρός έχει φτιάξει και απολαμβάνουμε ωραίες ανοιξιάτικες ημέρες, στην ατμόσφαιρα πλανάται η απειλή μιας θύελλας. Τι είδους θύελλα θα είναι αυτή;

• Θυσία

  Λέξη σχετική με την Μεγάλη Εβδομάδα, αφού συζητάμε, εορτάζουμε και θυμόμαστε την θυσία του Θεανθρώπου. Θυσία, από το ρήμα θύω, που σημαίνει θυσιάζω.

• Ικμάδα

  Ἰκμάς, τῆς ἰκμάδος ήταν λοιπόν η πρώτη μορφή και δήλωνε την υγρασία. Ἰκμαλέος ονομαζόταν ο υγρός, ενώ είχαμε και το ἰκμαίνω, το υγραίνω, βρέχω, δηλαδή.

• Ιλαρότητα

  Στα αρχαία μας ελληνικά ἡ ἱλαρότης και τα ομόρριζά της είχαν κυρίως θετική σημασία. Ἱλαρεύεται ο παλιός άνθρωπος, όταν χαίρεται, έχει ἱλαρόν πρόσωπο, χαρούμενο, δηλαδή.

• Ίνδαλμα

  Η λέξη βγαίνει από το ρήμα ἰνδάλλομαι που σημαίνει παρουσιάζομαι, φαίνομαι. Αυτό το ἰνδάλλομαι προκύπτει από το ἰδεῖν, το απαρέμφατο αορίστου β' του ὁρῶ. Συνεπώς το ίνδαλμα συγγενεύει ετυμολογικά με την ιδέα, την ιδεολογία, τον ιδεολόγο και το είδωλο.

• Ισχύς

  Δύναμη, ικανότητα άσκησης εξουσίας, επιρροή η ισχύς με μυκηναϊκό παρελθόν, αφού ο σημερινός λεκτικός τύπος έχει μεγάλη ιστορία. Στις πινακίδες της μυκηναϊκής Β γραφής έχει βρεθεί η σύνθετη λέξη i-su-ku-wo-do, που αντιστοιχεί στο επίθετο ἰσχυό-δοτος (=δοσμένος με δύναμη).

• Ιταμός

  Πολλές φορές, δηλώσεις διαφόρων προσώπων χαρακτηρίζονται από ιταμό ύφος και ιταμό περιεχόμενο. Αλλά και καθημερινά, ερχόμαστε αντιμέτωποι με ιταμές αξιώσεις που προέρχονται από πρόσωπα του επαγγελματικού μας περιβάλλοντος ή του ευρύτερου κοινωνικού χώρου. 

• Ίχνος

  Μια λέξη πολύ παλιά, ομηρική, που δηλώνει το σημάδι που αφήνει το περπάτημα, αλλά και κατ' επέκτασιν κάθε σημάδι, κάθε χνάρι.

• Καθαρός

  Καθαρά Δευτέρα ή Καθαρή Δευτέρα, σήμερα, και είναι ευκαιρία να μιλήσουμε για μια λέξη διάφανη, ανοιχτή, ελεύθερη, απλή, αγνή, απαλλαγμένη από ψεγάδια, όσια, γνήσια, σαφή, αθώα, ακριβή, υγιή και ολόκληρη.

• Καιρός

  Καιρὸς δὲ ἐπὶ πᾶσιν ἄριστος, θα γράψει ο Ησίοδος τον 8ο αιώνα π. Χ. (Ἔργα καὶ Ἡμέραι, 694), εννοώντας ότι για όλα τα πράγματα υπάρχει το καλύτερο, το άριστο μέτρο, ο κατάλληλος τρόπος με τον οποίο μπορούν να γίνουν. 

• Κάπηλος

  Ο κάπηλος αρχικά ήταν ο έμπορος, ο οινοπώλης, ο ταβερνιάρης. Στη συνέχεια, ταυτίστηκε με τον μικροπωλητή, μικρέμπορο, που πουλούσε τα προϊόντα του στο λιανεμπόριο. Για να αντέξει, πεταγόταν στο καπηλεῖον, (το μικρομάγαζο, που ήταν είχε και κρασί) αγόραζε τα χρειαζούμενα και έβγαινε πάλι στην αγορά.

• Κατά (μέρος 1ο)

  Μία από τις προθέσεις της γλώσσας μας που υπάρχει σε ένα πλήθος εκφράσεων, λόγιων και μη λόγιων, είναι η πρόθεση κατά. 

• Κατά (μέρος 2ο)

  Οι γιορτές είναι καθ' οδόν, στο δρόμο να έλθουν και είμαστε όλοι κατά κόρον, υπερβολικά χαρούμενοι γι' αυτό. Τα Χριστούγεννα θα εορτασθούν κατά γην και κατά θάλασσαν, παντού, όπου υπάρχουν Χριστιανοί.

• Καταιγίδα

  Η λέξη ήταν ἡ καταιγίς, τῆς καταιγίδος, και σήμαινε την θύελλα. Είναι σύνθετη από την πρόθεση κατά και αἰγίς, αἰγίδος.

• Κατακερματίζω

  Το κατακερματίζω έχει μεγάλη ιστορία. Το εντοπίζουμε για πρώτη φορά τον 5ο αιώνα π.Χ., στον πλατωνικό διάλογο «Μενέξενος», που δεν είναι ακριβώς διάλογος, αλλά περισσότερο μονόλογος, κάτι σαν επιτάφιος λόγος που συνέθεσε η Ασπασία, η γυναίκα του Περικλή, ως ρητορική άσκηση.

• Κατατρέχω και κατατρύχω

  Αυτός που κατατρέχεται είναι κατατρεγμένος. Βέβαια, η λέξη κατατρεγμένος είναι έντονα φορτισμένη συναισθηματικά και δηλώνει περισσότερο αυτόν που έχει κυνηγηθεί από την μοίρα και είναι άτυχος.

• Κέρδος

  Τό κέρδος, τοῦ κέρδεος κέρδους με πληθυντικό τά κέρδεα και κέρδη, αβέβαιης ετυμολογίας. Θα μπορούσε να αναχθεί ετυμολογικά στην ινδοευρωπαϊκή ρίζα *kerda- που σημαίνει επιδέξιος και επιτήδειος.

• Κήνσορας 

  Ο κήνσωρ, τοῦ κήνσορος ή κένσωρ, τοῦ κένσορος μάς ήλθε από το λατινικό censor, ουσιαστικό που δήλωνε ένα από τα αξιώματα της ρωμαϊκής πολιτείας, κατά την διάρκεια της ρωμαϊκής δημοκρατίας ( res publica 509 π. Χ. - 31 π. Χ.), αυτό του τιμητή.

• Κίβδηλος

  Ὁ κίβδηλος παράγεται από το ουσιαστικό κίβδος, που είναι η σκουριά. Κίβδηλος, λοιπόν, είναι ο σκουριασμένος, ο χαλασμένος και κατ' επέκτασιν ο μη γνήσιος, που δεν έχει τη λάμψη και την ακτινοβολία του αληθινού. 

• Κλέος

  Για κλέος θα μιλήσουμε σήμερα, δηλαδή για δόξα, μια που οι Ολυμπιακοί αγώνες του Ρίο είναι εν εξελίξει και κάποιοι αθλητές, όπως και οι χώρες που αντιπροσωπεύουν, δοξάζονται. Άλλωστε και όσοι αγωνίζονταν στους Ολυμπιακούς αγώνες της αρχαιότητας για το κλέος πάλευαν, ώστε να γίνουν ευκλεείς (φημισμένοι, να απολαύσουν τον έπαινο).

• Κλυδωνισμός

  κλυδωνισμός, τοῦ κλυδωνισμοῦ, λέξη της ελληνιστικής εποχής, παράγεται από το ουσιαστικό ὁ κλύδων, τοῦ κλύδωνος.

• Κόθορνος

  Το καλοκαίρι είναι παραδοσιακά εποχή θεατρικών παραστάσεων στα αρχαία θέατρα και κυρίως σε αυτό της Επιδαύρου. Γι' αυτό επιλέξαμε να σας μιλήσουμε σήμερα για ένα κομμάτι της σκευής των ηθοποιών, των ενδυμάτων και αντικειμένων που κρατούσαν, όταν έπαιζαν επί σκηνής. Απαραίτητο, λοιπόν, στοιχείο της εμφάνισης των υποκριτών ήταν οι κόθορνοι, τα συμπαγή και χοντρά υποδήματά τους.

• Κολοσσιαίος

  Το επίθετο παράγεται από το ουσιαστικό κολοσσός. Ο κολοσσός, λέξη που συναντάμε από την αρχαϊκή εποχή, χρησιμοποιείται, για να περιγράψει το άγαλμα με ανθρώπινη μορφή, τον ανδριάντα. Ο Ηρόδοτος, την κλασσική εποχή, που είχε ταξιδεύσει στην Αίγυπτο, ονομάζει κολοσσούς τα μεγάλα, γιγάντια, για την ακρίβεια, αγάλματα των ναών των Αιγυπτίων. 

• Κομπορρημοσύνη

  Χορτάσαμε από μεγάλα λόγια, από αλαζονικές κουβέντες, από καύχηση και αλαζονεία. Με άλλα λόγια, έχουμε εντυπωσιαστεί από την κομπορρημοσύνη ορισμένων, που ισχυρίζονται ότι τα κάνουν όλα σωστά και πολύ καλύτερα από τους προκατόχους τους.

• Κονδύλι

  Τὸ κονδύλιον η αρχική λέξη, υποκοριστικό του κόνδυλος, που ήταν ο αρμός του δακτύλου, η κλείδωση. Στον πληθυντικό οι κόνδυλοι δήλωναν το σύνολο των κλειδώσεων του χεριού. Από την εικόνα αυτή που δημιουργούν οι κόνδυλοι του χεριού έφθασε η λέξη στην αρχαιότητα να περιγράφει τη γροθιά, την μπουνιά. Αφού κόνδυλος ήταν η χούφτα, έτσι ονομάστηκε και το περιεχόμενό της, τα νομίσματα που περιείχε ένα πουγκί που χωρούσε στο ανθρώπινο χέρι.

• Κονίστρα

  Οι αρχαίοι μας με την κονίστρα εννοούσαν και τον τόπο, στον οποίο κυλιούνταν τα πουλιά στο χώμα. Κονίστρα, όμως, ήταν και το τμήμα του αρχαίου θεάτρου μετά την θυμέλη.

• Κοπετός

  Μια από τις σπάνιες λέξεις του νεοελληνικού λεξιλογίου μας. Συγκαταλέγεται στην γλώσσα μας ήδη από τον 5ο αιώνα π. Χ., όταν ο αρχαίος κωμωδιογράφος Εύπολις τον αναφέρει στην κωμωδία του «Κόλακες», σχολιάζοντας τους δημαγωγούς της εποχής του.

• Κορυβαντιώ

  Το ρήμα αυτό, που το συναντάμε μόνο στον ενεστώτα και παρατατικό στα νέα ελληνικά, σημαίνει διακατέχομαι από μεγάλο ενθουσιασμό και χρησιμοποιείται, για να προσδώσει στον λόγο μας ειρωνικό ύφος. Η λέξη βγαίνει από το αρχαίο ρήμα κορυβαντιάω – κορυβαντιῶ, που περιγράφει την ιερή μανία και τον ενθουσιασμό που καταλαμβάνει κάποιον, όταν τελεί τις τελετές των Κορυβάντων.

• Κόσμος

  Είστε πολίτης, μέλος της τάξης του κόσμου ή στολίδι του σύμπαντος; Η απάντηση είναι ότι σίγουρα είστε και τα δύο.

• Κοχύλι

  Κογχύλιον στα αρχαία ελληνικά ως υποκοριστικό του τύπου κογχύλη, από την αρχική ρίζα κόγχος (ὁ) ή κόγχη (ἡ), με την προσθήκη της παραγωγικής κατάληξης -ύλιον.

• Κυκεώνας

  Κυκεώνας δηλώσεων, κυκεώνας απαντήσεων σε δηλώσεις, κυκεώνας εξελίξεων στην πολιτική ζωή. Αλλά και κυκεώνας υποχρεώσεων για τον καθένα μας η φθινοπωρινή περίοδος. Αυτό σημαίνει ότι από την μια ακούμε και βιώνουμε πολλά και διαφορετικά πράγματα καθημερινά, ενώ από την άλλη έχουμε να αντιμετωπίσουμε ποικίλα προβλήματα και αρκετές προκλήσεις.

• Κύμβαλον αλαλάζον

  Τη φράση αυτή σήμερα την χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε έναν τύπο ανθρώπου που είναι όλο λόγια, κάνει φασαρία, αλλά δεν έχει καμιά ουσία.

• Κυνικός

  Η λέξη κυνικός βγαίνει από τη ρίζα κύων - κυνός, που είναι ο σκύλος. Ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ. οι κυνικοί αποτελούσαν μια ομάδα φιλοσόφων που αγαπούσαν την απλή και φυσική ζωή, ενώ παράλληλα δεν εφάρμοζαν τους κανόνες ηθικής όλων των υπολοίπων.

• Λεονταρισμός

  Σε πρόσφατο άρθρο χαρακτηρίστηκε η συμπεριφορά της Αθήνας σχετικά με τις ελληνοτουρκικές σχέσεις ως λεονταρισμός. Τι είναι αυτός ο λεονταρισμός;

• Λήρος

  Λῆρος (ὁ) ήταν ο αρχικός λεκτικός τύπος και δηλώνει την ανόητη ομιλία, την φλυαρία. Συνδέεται μάλλον με την ονοματοποιημένη ινδεοευρωπαϊκή ρίζα *la-. Ονοματοποιημένες χαρακτηρίζονται όσες μιμούνται ήχους. Η συγκεκριμένη προφανώς αποδίδει ένα ατέλειωτο, επίμονο και μολότονο λα, λα, λα, που ακούμε από αυτούς που λένε ασυναρτησίες.

• Λιγυρός

  Λιγυρός είναι ο ευκρινής, ο καθαρός, ο οξύς, ο ισχυρός ήχος, που ταυτόχρονα έχει και κάποια γλυκύτητα, ευχάριστη ή και δυσάρεστη. Η λέξη χρησιμοποιείται ακόμη, για να δηλώσει τον λυγερό, τον ευκίνητο, τον εύκαμπτο.

• Λυδία λίθος

  Στην κυριολεκτική της σημασία η λυδία λίθος ήταν η σκληρή μαύρη πέτρα από πυρίτιο, με την οποία ελεγχόταν ο βαθμός γνησιότητας του χρυσού ή του αργύρου. Η φράση κατέληξε να έχει την έννοια της δοκιμής της ισχύος ενός πράγματος ή μιας κατάστασης.

• Λυσιτελής

  Λυσιτελής είναι ο ωφέλιμος, ο χρήσιμος, λυσιτέλεια η ωφελιμότητα και, όταν δρούμε λυσιτελώς, κοπιάζουμε, για να έχουν αποτέλεσμα αυτά που κάνουμε. Σύνθετη λέξη με δύο συνθετικά, το θέμα λύσ – του ρήματος λύω και τα τέλη (= τα οφειλόμενα).

• Μάγος

  Χριστούγεννα χωρίς μάγους δε γίνεται, μια που, όπως λέει ο Ευαγγελιστής Ματθαίος, μάγοι ἀπὸ ἀνατολῶν παρεγένοντο εἰς Ἰεροσόλυμα, δηλαδή άνθρωποι περσικής καταγωγής, ιερείς, σοφοί, συνήθως αστρονόμοι έφθασαν στην Ιερουσαλήμ, ζητώντας από το βασιλιά Ηρώδη να τους αποκαλύψει πού βρισκόταν ο Χριστός, για να τον προσκυνήσουν.

• Μειράκιο

  Παράγεται από την ινδοευρωπαϊκή ρίζα *mer-jo-, που δηλώνει τον νέο άνδρα. Νέος άνδρας, λοιπόν, το μειράκιο. Ο αρχικός τύπος μειράκιον προκύπτει από το αρχαιοελληνικό μεῖραξ ως υποκοριστικό του. Μεῖραξ ήταν το μικρό κορίτσι. Μεῖραξ αργότερα έγινε και το μικρό αγόρι, το παλικαράκι, ο νεανίσκος.

• Μιθριδατισμός

  Κάνουμε λόγο -και δικαίως- τον τελευταίο καιρό για το μιθριδατισμό που επιδεικνύει η κοινοβουλευτική ομάδα του κυβερνώντος και συγκυβερνώντος κόμματος απέναντι στην αποδοχή του τρίτου μνημονίου. 

• Μνημόνιο

  Η λέξη μνημόνιον μαρτυρείται ήδη από την ελληνιστική εποχή. Παλαιότερος λεκτικός τύπος, όμως, ήταν το μνημονεῖον, ένας κατάλογος, ένα μητρώο, που περιείχε ονόματα, καθήκοντα, νόμους ή διατάγματα.

• Μουσείο

  Ο αρχικός τύπος Μουσεῖον συγγενεύει ετυμολογικά με το ρήμα μανθάνω, το μαθαίνω δηλαδή.

• Μυαλό

  Tι μας παρακίνησε να αναλύσουμε μια τέτοια λέξη; Η αμυαλιά, αφροσύνη, πολλών συμπολιτών μας και των κυβερνώντων μας ή το γεγονός ότι τα καλύτερα και δυνατότερα μυαλά της χώρας μας φεύγουν και αναζητούν νέες ευκαιρίες εργασίας; 

• Νάρκισσος

  Ήδη από την αρχαιότητα, η λέξη δήλωνε, εκτός από το πρόσωπο της μυθολογίας, το φυτό που εμείς στην καθομιλουμένη ονομάζουμε μανουσάκι ή ζαμπάκι. Η πιο συνηθισμένη ποικιλία του είναι αυτή με τα λευκά λουλούδια, που είναι τόσο όμορφα και ευωδιαστά, ώστε να μεθούν, να ναρκώνουν τις αισθήσεις. 

• Ναυάγιο

  Με αφορμή την οικονομική κρίση, έχει παραλληλιστεί η κατάσταση της χώρας με το πλοίο του Τιτανικού λίγο πριν το ναυάγιο.

• Ναυτίλος

  Ναύτης, ναυτικός είναι ο ναυτίλος. Ταυτόχρονα και ο αξιωματικός του ναυτικού, ο υπεύθυνος για την ναυσιπλοΐα του πλοίου καλείται ναυτίλος. Ο καθηγητής στις ναυτικές σχολές είναι επίσης ναυτίλος.

• Νόμισμα

  Η λέξη νόμισμα, που βγαίνει από το ρήμα νέμω (=κατανέμω, διανέμω, μοιράζω, δίνω μερίδιο), σήμαινε την καθιερωμένη συνήθεια.

• Νόστος

  Το λήμμα αυτό θα μπορούσε να έχει τον τίτλο: «πού υπάρχει νόστος;». Η απάντηση θα ήταν και πού δεν υπάρχει. Ένα ολόκληρο έπος έχει θέμα τον νόστο, την επιστροφή στο σπίτι, δηλαδή, του Οδυσσέα και τις περιπέτειές του μέχρι να το επιτύχει. Από τότε μαρτυρείται ο λεκτικός τύπος, από την εποχή των ομηρικών επών και εξής.

• Νοσφίζομαι

  Νοσφίζομαι σημαίνει οικειοποιούμαι, κάνω κάτι δικό μου χωρίς να μου ανήκει και το κρατώ με δόλιο τρόπο. Υπήρχε ένα επίρρημα στην γλώσσα μας το νόσφι, που είχε την έννοια του μακριά και κρυφά. 

• Ξένος

  Με αφορμή το μεταναστευτικό, θα ήταν καλό να δούμε τη σημασία και την πορεία της λέξης ξένος...

• Ξόανο

  Το ξόανο ήταν ένα λατρευτικό άγαλμα φτιαγμένο από ξύλο. Παρίστανε συνήθως έναν θεό της αρχαιότητας και τοποθετούνταν στους χώρους λατρείας, μέσα, δηλαδή, στους ναούς.

• Όαση

  Ο λεκτικός τύπος δεν είναι ελληνικός. Προέρχεται από την αρχαία αυγυπτιακή ρίζα wht ή vah που σήμαινε λάκκος ή κοίλωμα.

• Οβελίας

  Ὀβελίας ο σημερινός λεκτικός τύπος μας από το ὀβελός, τοῦ ὀβελοῦ, που ήταν η σούβλα. 

• Οίηση

  Μια ιστορία για την οίηση σήμερα, που βγαίνει από το ρήμα οἴομαι. To oἴομαι σημαίνει νομίζω, πιστεύω, έχω την γνώμη. Το παράγωγο ουσιαστικό οἴησις αρχικά δήλωνε την άποψη, την ιδέα, την αντίληψη που έχει κάποιος για ένα θέμα. Για παράδειγμα, λέγεται για τον Ηράκλειτο, τον Εφέσιο, ότι είναι από τους πρώτους που στα κείμενά του μαρτυρείται η λέξη ήδη από τον 6ο αιώνα. 

• Οιστρηλατώ

  Σύνθετη λέξη από το οἶστρος και το ἐλαύνω. Όταν ο οίστρος μας κατακλύζει, τότε προσπαθούμε να τον μεταδώσουμε και στους άλλους, να τους εμπνεύσουμε. Στην περίπτωση αυτή οιστρηλατούμε, καθοδηγούμε με ενθουσιασμό.

• Ολυμπιάδα

  Ἡ Ὀλυμπιάς, τῆς Ὀλυμπιάδος ήταν ο πρώτος λεκτικός τύπος και δήλωνε την χρονική περίοδο των τεσσάρων ετών που μεσολαβούσαν μεταξύ δύο διαδοχικών Ολυμπιακών αγώνων. Κάθε Ολυμπιάδα αποτελούσε τρόπο υπολογισμού του χρόνου. Ως αφετηρία είχε την διοργάνωση των πρώτων Ολυμπιακών αγώνων, το 776 π. Χ.

• Όρκος

  Ὁ Ὅρκος ως κύριο όνομα, προσωποποιημένος δηλαδή, ήταν γιος της Έριδος και υπηρέτης του Δία. Τιμωρούσε τους ψευδορκούντες, αυτούς που ορκίζονταν ψεύτικα, καθώς και τους επιόρκους, όσους καταπατούσαν τους όρκους. Ήταν δε τόσο σημαντική η τήρηση του όρκου, ώστε αρκετές λέξεις δημιουργήθηκαν με βάση αυτόν. 

• Ορυμαγδός

  Η πρώτη, η αρχική και κυριολεκτική σημασία της λέξης ὀρυμαγδός ήταν ο δυνατός κρότος, η βοή του πλήθους, των αλόγων, των σκύλων. Ακόμη, ο λεκτικός τύπος δήλωνε τις άναρθρες κραυγές, τους συγκεχυμένους και ακαθόριστους ήχους.

• Όχλος

  Ο όχλος αρχικά ήταν σύνολο ανθρώπων του λαού που θεωρούνταν κατώτερης τάξης και απαίδευτος, σε αντίθεση με τον δήμο, που είχε ορισμένες έστω εμπειρικές γνώσεις και μπορούσε να πάρει αποφάσεις με νηφαλιότητα και όχι υπό το κράτος των έντονων συναισθημάτων.

• Πάγος

  Ο κόσμος φοβισμένος από τα μέτρα που έρχονται έχει σταματήσει να καταναλώνει οδηγώντας την οικονομία στον «πάγο», διαβάσαμε πριν λίγες ημέρες. Τι είναι αυτός ο πάγος και από πού προέρχεται η λέξη;

• Παίζω εν ου παικτοίς

  Μια άλλη φράση που μας έρχεται από το παρελθόν ως παρακαταθήκη από την γλωσσική μας κληρονομιά είναι η «παίζω ἐν οὐ παικτοῖς». Την παραθέτουμε κι αυτήν όπως μας την άφησαν οι αλεξανδρινοί γραμματικοί με τους τόνους και τα πνεύματα, για να δηλώσουν την προσωδιακή προφορά της γλώσσας μας.

• Πακτωλός

  Κάποιος συμπολίτης μας μάς υπόσχεται τεράστιο απόθεμα χρημάτων που θα λύσει όλα μας τα προβλήματα, υπόσχεται δηλαδή πακτωλό χρημάτων, όπως λέμε, που θα μάς εξασφαλίσει κιόλας πακτωλό αγαθών.

• Παλινωδία

  Η αρχική μορφή της λέξης ήταν ἡ παλινῳδία, τῆς παλινῳδίας και ήταν σύνθετη λέξη από το πάλιν (=ξανά) και την ὠδή (=τραγούδι). Ένα τραγούδι που το ξανατραγουδήσαμε ήταν η παλινωδία.

• Πανηγύρι

  Σύνθετος ο λεκτικός τύπος από το πᾶν (όλος) και το ἄγυρις (συνέλευση). Αυτό το ἄγυρις βγαίνει από το ἀγείρω, το συγκεντρώνω, δηλαδή η πανήγυρις και το νεοελληνικό μας πανηγύρι είναι μια γενική συγκέντρωση.

• Πανικός 

  Πανικός, λοιπόν, από τον Πάνα, τον μυθικό αγροτικό θεό της Αρκαδίας, προστάτη των βοσκών.

• Παρά θίν' αλός

  Υπάρχουν φράσεις που μιλούν στην ψυχή μας, όπως και η σημερινή που προέρχεται από το γλωσσικό μας παρελθόν. Ποιος δεν χαίρεται να βαδίζει, να διαβάζει το βιβλίο του, να συζητά με τους φίλους του, να παίζει, να απολαμβάνει και να ρεμβάζει παρά θίν' αλός, στην ακροθαλασσιά, δηλαδή, στην ακρογιαλιά, παραθαλάσσια.

• Παράδεισος

  Ο παράδεισος ως λέξη είναι περσικής προέλευσης. Παράγεται από την ρίζα *pardĕz, που δήλωνε τον περίκλειστο κήπο, τον περιβαλλόμενο από τειχίο ή κιγκλίδωμα. Στα περσικά διατηρείται η λέξη palez, που σημαίνει κήπος.

• Παραμυθία

  Παραμυθοῦμαι το ρήμα από όπου προέρχεται ο λεκτικός μας τύπος δηλώνει ότι λέω παρηγορητικά λόγια, παραμυθητικά. Και το παραμύθι, η ιστορία που λέμε στα παιδιά, αλλά και στους μεγάλους ενεργοποιεί την φαντασία και μεταφέρει σε έναν κόσμο όπου οι καλοί πηγαίνουν με τους καλούς και οι κακοί με τους κακούς. 

• Πάσχα

  Η λέξη βγαίνει από το Φάσχα, το Πάσχα των Εβραίων, που με την σειρά του παράγεται από τον εβραϊκό λεκτικό τύπο pâsach. Το pâsach σήμαινε παρέρχομαι, περνώ.

• Πλαστός

  Πλαστός είναι ο ψεύτικος, ο κίβδηλος και το επίθετο παράγεται από το ρήμα πλάσσ-ω ή πλάττ-ω, που σημαίνει διαμορφώνω, δημιουργώ, δουλεύω ένα υλικό που έχω.

• Πνέω τα λοίσθια

  Το πνέω έχει εδώ την έννοια του αναπνέω, βιώνω. Το λοίσθια, μας παραπέμπει στο αρχαιοελληνικό επίθετο λοῖσθος, που είναι ο τελευταίος.

• Ποίηση

  Ποίησις ήταν η αρχική μορφή της λέξης από το ρήμα ποιέω – ποιῶ, που σημαίνει φτιάχνω, κάνω, δημιουργώ, παράγω, αλλά και συγγράφω. Ποίημα ήταν κάθε έργο, ὁ ποιῶν ο συγγραφέας και ο καλλιτέχνης.

• Πολυσχιδής

  Σύνθετη λέξη από το πολύς – σχίζω, κόβω με άλλα λόγια σε κομμάτια. Αρχικά ο πολυσχιδής στα παλιά ελληνικά ήταν ο κατασχισμένος, αυτός με τις πολλές τομές. Την λέξη την συναντάμε για πρώτη φορά τον 5ο αιώνα στο γιατρό της αρχαιότητας τον Ιπποκράτη.

• Πυξίδα

  Ένα αειθαλές φυτό, ο πύξος, που φυτρώνει στις ορεινές περιοχές δίνει το σκληρό και συμπαγές ξύλο του εδώ και πάρα πολλά χρόνια για την κατασκευή αντικειμένων, εργαλείων, μικρών κουτιών, έργων ξυλογλυπτικής, αυλών.

• Πύργος

  Η λέξη δηλώνει ένα ψηλό και οχυρό οικοδόμημα, που συνήθως χτιζόταν κοντά στα τείχη για την προάσπιση της άμυνας της περιοχής. Στην γλώσσα μας εκτός από πύργους και πυργάκια που χτίζουν τα παιδιά στην άμμο, έχουμε και χάρτινους πύργους, σαθρά επιχειρήματα που καταρρέουν και γκρεμίζονται από την ίδια την πραγματικότητα.

• Ραθυμία

  Ραθυμία είναι η αμεριμνησία, η απρονοησία, η αδιαφορία, η αμέλεια. Στην ίδια οικογένεια ανήκει και το επίρρημα ῥαδίως αλλά και ο ραδιούργος, αυτός που δεν έχει τύψεις συνειδήσεως.

• Ρέμβη

  Η ρέμβη και ο ρεμβασμός είναι η ονειροπόληση. Και τα δυο ουσιαστικά προκύπτουν από το ρήμα ῥέμβομαι που είχε την έννοια περιφέρομαι άσκοπα, περιπλανιέμαι, κουνώ το κεφάλι μου από εδώ και από εκεί.

• Ρόδα – ρόδι - ρόδο

  Το ρόιδι ή ρόιδο συναντάται στα μεσαιωνικά ελληνικά ως ροΐδιν από το ρήμα ῥέω (= κυλώ, τρέχω, ειδικά για υγρό), λόγω του άφθονου χυμού με τις καθαρτικές ιδιότητες που βγαίνει από τον καρπό του δέντρου.

• Ρώμη

  Πλησιάζοντας προς τον εορτασμό της εθνικής επετείου, θυμηθήκαμε λέξεις που έχουν μέσα τους κάτι από τον αγώνα και την ψυχή του έθνους μας.

• Σεισμός

  Σεισμός από το ομηρικό ρήμα σείω, που σημαίνει κουνώ δυνατά, ταρακουνώ, ταράζω. Κατά τους αρχαίους μας ο Ποσειδώνας, ο θεός της θάλασσας, προκαλούσε την κίνηση της γης. Γι’ αυτό το προσωνύμιό του ήταν σεισίχθων (αυτός που σείει τη γη).

• Σημαία

  Η σημαία δήλωνε το στρατιωτικό σημείο, που χρησιμοποιούνταν στον πόλεμο, για να φανερώνει την ταυτότητα μιας στρατιωτικής ομάδας. Οι λατίνοι το έλεγαν signum militare. Ταυτόχρονα, όμως, η σημαία ήταν και το σώμα στρατού, που πολεμούσε κάτω από ένα συγκεκριμένο έμβλημα. 

• Σημίτης – σιμίτι

  Ο Σημ, σύμφωνα με την Βίβλο, ήταν ένας από τους τρεις μεγαλύτερους γιους του Νώε, που έζησαν μετά τον κατακλυσμό και είναι ο γενάρχης των λαών που έδρασαν αρχικά στην ευρύτερη περιοχή της Μεσοποταμίας. Από αυτόν προήλθαν οι λεγόμενοι Σημίτες ή οι σημιτικοί λαοί, δηλαδή οι Ασσύριοι, οι Φοίνικες, Αραμαίοι και στην συνέχεια οι Άραβες, οι Εβραίοι κ. ά.

• Σιβυλλικός

  Η λέξη είναι νέας σχετικά κοπής. Την πρωτοβλέπουμε το 19ο αιώνα και αποτελεί μεταφορά στα ελληνικά του γαλλικού sibyllique. Βέβαια αυτό το sibyllique προέρχεται από την ελληνική λέξη Σίβυλλα που είναι άγνωστης ετυμολογίας. Οι Σίβυλλες ήταν ιέρειες με μαντικές ικανότητες οι οποίες χρησμοδοτούσαν σε κατάσταση έκστασης.

• Σκύβαλον

  Για σκύβαλα σήμερα ο λόγος, δηλαδή για σκουπίδια. Η λέξη σκύβαλον, που είναι αβέβαιης ετυμολογίας, δήλωνε αρχικά αυτό που απομένει από το ξεκαθάρισμα των δημητριακών, τα άχρηστα που άφηναν στην άκρη όσοι ξεχώριζαν τον καρπό από τα υπολείμματά του.

• Σπαθί

  Το σπαθί προέρχεται από το μεσαιωνικό σπαθίν, που και αυτό με τη σειρά του ανάγεται στο ελληνιστικό σπαθίον, υποκοριστικό του αρχαίου ονόματος σπάθη.

• Σπατάλη

  Η πρώτη σημασία της λέξης ήταν η ακολασία, η ζωή χωρίς φραγμούς και όρια. Ταυτόχρονα, από πολύ παλιά ο λεκτικός τύπος δήλωνε την ασωτία και υπερβολική δαπάνη.

• Σπήλαιο

  Αφού οδεύουμε προς τα Χριστούγεννα, θα αναφερθούμε σε κάτι σχετικό με τη γέννηση και συγκεκριμένα θα μιλήσουμε για τον τόπο της γέννησης του Χριστού. Σήμερα θα εξετάσουμε την ετυμολογία της λέξης και την ιστορία της.

• Σπίλος

  Ὁ σπίλος χρησιμοποιείται πρώτη φορά από τον γιατρό της αρχαιότητας, Ιπποκράτη από την Κω. Αρχικά δήλωνε ένα στίγμα πάνω στο δέρμα, την γνωστή μας ελιά. Συνδέθηκε ετυμολογικά με το ουσιαστικό πίνος, τον ρύπο, την απλυσιά, που συναντά κανείς σε ρούχα, στο δέρμα ή στο μη κατεργασμένο μαλλί.

• Στηλιτεύω

  Στηλιτεύω, δηλαδή, καυτηριάζω, σχολιάζω έντονα τα κακώς κείμενα. Το ρήμα χρησιμοποιείται, για να δηλώσει την δημόσια επίκριση της ανήθικης ή ανάρμοστης συμπεριφοράς.

• Στρεβλός

  Ὁ στρεβλός, ἡ στρεβλή, τὸ στρεβλόν ως επίθετο είναι πολύ παλιά λέξη, ομηρική. Στα κείμενα των παλιότερων ελληνικών δηλώνει τον διεστραμμένο, τον ανήθικο. Ακόμη, χρησιμοποιούνταν, για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο περπατούσαν τα καρκινοειδή (κάβουρες, σκορπιοί), που ονομάζονταν λοξοβάται στρεβλοί.

• Συβαριτισμός

  Η Σύβαρις ήταν πόλη στην Μεγάλη Ελλάδα, στην Νότια Ιταλία, που είχε ιδρυθεί από τους Αχαιούς και τους Ίωνες στο τέλος του 8ου αιώνα π.Χ. Είχε εξαιρετικά εύφορη γη, ακμαίο εμπόριο και έγινε γρήγορα μια από τις πλουσιότερες και δυνατότερες κατωιταλικές πόλεις.

• Συκοφάντης – Συκοφαντία

  Ο λεκτικός τύπος συκοφάντης είναι σύνθετος και παράγεται από το σῦκον+-φάντης. Το -φάντης με την σειρά του προέρχεται από το αρχαίο ρήμα φαίνω – φαίνομαι, που σημαίνει φανερώνω, παρουσιάζω. 

• Σχολή

  Σχολή ήταν αρχικά η ανάπαυση, η απραξία, η ξεγνοιασιά και η ησυχία. Από εκεί προέκυψε και η γνωστή μας λέξη σχόλη που μάς θυμίζει το περίφημο τραγούδι του Γιώργου Ζαμπέτα. Σε όσους ξεκινούν με σχολεία και σχολές ευχόμαστε: Καλή σχολική χρονιά!

• Σωρός ή σορός

  Ομόηχες λέξεις που συχνά μπερδεύονται μεταξύ τους και δημιουργούν ένα πλήθος παρεξηγήσεων.

• Τάλας

  Τώρα που συντάσσουμε το λήμμα μας έχουν έλθει τα σημειώματα για τον ΕΝΦΙΑ, οπότε θα μιλήσουμε για τάλαινες, ταλαίπωρους και ταλαιπωρίες. Στην πορεία, βέβαια, θα βγουν κι άλλες σκέψεις, αλλά ας ξεκινήσουμε.

• Ταμείο

  Το ταμεῖον, του οποίου ο αρχικός τύπος ήταν ταμιεῖον, ήταν ένα θησαυροφυλάκιο, ένα κουτί, μια αποθήκη χρημάτων ή ειδών. Με την λέξη ταμίευμα εννοούσαμε ό, τι βάζει κανείς στην άκρη σε αγαθά, τροφές, ζωοτροφές.

• Ταπεινός

  Η 3η Ιανουαρίου ήταν η επέτειος του θανάτου του Σκιαθίτη συγγραφέα Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, του Αγίου των γραμμάτων μας, όπως συνηθίζουμε να τον αποκαλούμε. Ήταν ο συγγραφέας των ταπεινών και καταφρονεμένων και γι' αυτό θα του αφιερώσουμε το σημερινό μας λήμμα.

• Τιμαλφή

  Τα πολύτιμα κοσμήματα, τα χρυσαφικά είναι τα τιμαλφή. Είναι σύνθετη λέξη με δύο συνθετικά το τιμή + ἀλφής. Το ἀλφής με την σειρά του παράγεται από το απαρέμφατο ἀλφεῖν, αορίστου β' του ἀλφάνω, που σημαίνει αποκτώ. Άρα τα τιμαλφή είναι αυτά που αποκτώνται και έχουν αξία.

• Τρυφή

  Τρυφή είναι η πολυτέλεια, η μαλθακότητα, η ζωή χωρίς έγνοιες και σκοτούρες. Με άλλα λόγια ό,τι αρέσει σε όλους μας. Όσο κι αν μας φαίνεται παράξενο βγαίνει από το ρήμα θρύπτω, που σημαίνει κομματιάζω. 

• Τύραννος

  Γύρω από τις ημέρες της εθνικής επετείου κάνουμε λόγο για λέξεις που θυμίζουν τα αντίθετα της ελευθερίας. Ένα από αυτά είναι η τυραννία και αυτός που την ασκεί, δηλαδή ο τύραννος.

• Τύψη - Τύψεις

  Τύψις ήταν ο αρχικός λεκτικός μας τύπος που χρησιμοποιείται ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια και παράγεται από το ρήμα τύπτω, που σημαίνει χτυπώ.

• Ύδωρ

  Τὸ ὕδωρ, τοῦ ὕδατος η πρώτη μορφή της λέξης ή και ὕδος, ὕδεος, το νερό. Η ινδοευρωπαϊκή ρίζα της λέξης *ud- μαρτυρά και τη συγγένειά της με το γερμανικό νερό Wasser, το αγγλικό water, το γαλλικο κύμα onde (από το λατινικό unda) και άλλες.

• Υετός

  Ὑετός ήταν η ραγδαία και ξαφνική βροχή, η μπόρα, ενώ ὄμβρος η διαρκής και ψεκάς ή ψακάς η ψιχάλα.

• Ύπνος

  Ο Ύπνος στην μυθολογία ήταν γιος της Νύχτας και του Ερέβους, του σκοταδιού. Ήταν μάλιστα δίδυμος αδελφός του Θανάτου. Ας μην κάνουμε συνειρμούς, γιατί θα μείνουμε άυπνοι όλη την νύχτα ή θα μας βρει η αυγή ξύπνιους, έξω από τον ύπνο.

• Υποβόσκει – Υποφώσκει

  Ας ξεκαθαρίσουμε σήμερα τι υποβόσκει και τι υποφώσκει, μια που οι δυο λέξεις, επειδή ακούγονται ίδιες, συχνά συγχέονται μεταξύ τους. Τις συναντάμε στα νέα ελληνικά στο γ' ενικό πρόσωπο, μόνο στον ενεστώτα και παρατατικό και θα μιλήσουμε λίγο γι' αυτές και για την ιστορία τους.

• Ύφεση

  Καταιγίδα μέτρων φέρνει η αυξημένη ύφεση διαβάσαμε σε πρόσφατο άρθρο. Τι είναι, όμως, αυτή η ύφεση και ποια η ιστορία της;

• Φαλάγγι, φάλαγγα, φάλαγγας

  Η ιοβόλος αράχνη προέρχεται από μια λεκτική ρίζα που δήλωνε το κυλινδρικό ξύλο. Από τον ίδιο τύπο μας έρχεται και η φάλαγγα, καθένα από τα μακριά οστά, που αποτελούν τα δάκτυλα των ποδιών και των χεριών σε ανθρώπους και ζώα.

• Φάτνη

  Ἡ φάτνη, τῆς φάτνης ήταν το παχνί, το σημείο που έβαζαν φαγητό για τα ζώα. Πολύ παλιός λεκτικός τύπος, ομηρικός, αφού σε φάτνη έτρωγαν τα ομηρικά άλογα, σε φάτνη τρέφονταν και τα βόδια της Οδύσσειας.

• Φαυλότητα

  Η φαυλότητα ταυτίζεται με την κακία, την απρεπή, ανώριμη, αήθη συμπεριφορά. Προέρχεται από το επίθετο φαῦλος, που στα νέα ελληνικά εμφανίζεται ως φαύλος, χωρίς την περισπωμένη. Ο αρχαίος φαῦλος δεν ήταν πάντα κακός. Ήταν μια μέση λέξη, όπως λέμε, που πότε είχε αρνητική, πότε θετική σημασία.

• Φενάκη

  Φενάκη, είναι η απάτη, η πλάνη, το ψέμα. Λέξη πολύ παλιά, οι μαρτυρίες αναφέρουν ότι ο Φαίναξ ήταν κύριο όνομα, το ανθρωπωνύμιο pa-na-ki μια δοτική των μυκηναϊκών χρόνων, που απαντάται στις πινακίδες της μυκηναϊκής Β γραφής.

• Φιλελεύθερος 

  Σύνθετη λέξη, που απαρτίζεται από δύο συνθετικά, φίλος (αυτός που τρέφει αισθήματα συμπάθειας, που αγαπά κάτι) + ελεύθερος (αυτός που δεν υπόκειται σε δεσμεύσεις, που δεν υφίσταται περιορισμούς, ο απαλλαγμένος από βάρη).

• Φληνάφημα

  Φληναφία ήταν η ανοησία, η κουβέντα για τα μάταια και τα επουσιώδη. Φλήναφοι όσοι συζητούσαν για πράγματα χωρίς ουσία.

• Φονταμενταλισμός

  Ο φονταμενταλισμός είναι η ακραία προσήλωση σε πολιτικές και κυρίως θρησκευτικές αρχές. Από την λατινική λέξη fontamentum (= θεμέλιο) βγαίνει η γαλλική fontamentalisme (=θεμελιώδης). Αυτής της γαλλικής αποτελεί μεταφορά ο δικός μας φονταμενταλισμός. Από την λατινική ρίζα εξηγείται και η συνώνυμή της θεμελιωτισμός.

• Φόρος

  Λέξη δυσάρεστη η σημερινή, αλλά δεν μπορεί να μείνει ασχολίαστη, αφού τα δημοσιεύματα του Τύπου μιλούν για φόρους, εισφορές, φοροκαταιγίδα, νέα φοροεισπρακτική πολιτική της κυβέρνησης και κατάργηση των φοροαπαλλαγών.

• Φρούδος

  Φροῦδος, φρούδη, φροῦδον το αρχικό μας επίθετο με τα ωραία του στολίδια, δηλωτικά μιας προφοράς που δεν υφίσταται πλέον.

• Φρυκτωρία

  Ένας τρόπος επικοινωνίας στην αρχαιότητα ήταν οι φρυκτωρίες. Η λέξη βγαίνει από το ρήμα φρύγω που σημαίνει ξεραίνω, καίω, καβουρδίζω και από το ουσιαστικό ὤρα ή ὤρη (με ψιλή το τονίζουμε), η φροντίδα. Τη ρίζα του φρύγω την βλέπουμε στην φρυγανιά, το ξεροψημένο ψωμί, και στα φρύγανα, τα ξερόχορτα.

• Φωνή

  Η φωνή βγαίνει από το ρήμα φημί, που σημαίνει ισχυρίζομαι, λέω, είμαι της γνώμης, διαβεβαιώνω. Βρίσκεται στην ίδια μεγάλη οικογένεια με την φήμη, τον φατόν (=αυτόν που μπορεί να ειπωθεί) και με τον άφατον, τον ανείπωτο, δηλαδή.

• Φως

  Ο λόγος για το φάος, φῶς, λέξη ομηρική. Στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια η ηώς, η αυγή, δηλαδή, έφερνε φόως στους θνητούς και σηματοδοτούσε το ξεκίνημα μιας νέας ημέρας.

• Χαρά

  Μία ευφρόσυνη κατάσταση είναι η χαρά. Παράγεται από το ρήμα χαίρω, που σημαίνει διακατέχομαι από ευχαρίστηση, νιώθω ευεξία, τέρπομαι.

• Χρήμα

  Δεῖ δὴ χρημάτων, ἄνδρες Ἀθηναῖοι, καὶ ἄνευ τούτων οὐδὲ ἐστι γενέσθαι τῶν δεόντων, θα πει ο Δημοσθένης (Ὀλυνθ. Α' 20), παρακινώντας τους Αθηναίους να στείλουν στρατιωτική ενίσχυση στην Όλυνθο.

• Χρόνος

  Στην αρχή ενός καινούργιου χρόνου και φυσικά η λέξη αυτή δεν μπορεί να λείψει από το γλωσσάρι, αφού όλοι ευχόμαστε καλή χρονιά! Αν και πάρα πολύ παλιά, ομηρική, δεν είμαστε βέβαιοι για την ετυμολογία της.

• Χρώμα

  Η λέξη χρῶμα δήλωνε αρχικά την επιδερμίδα, την επιφάνεια του σώματος, τον χρωματισμό του δέρματος. Στη συνέχεια, πήρε τη σημασία που έχει και σήμερα, δηλαδή την οπτική εντύπωση που μας δημιουργείται από την αντανάκλαση του φωτός.

• Χυδαίος

  Υπάρχουν ευχάριστες και δυσάρεστες λέξεις. Συνήθως ο σχολιασμός των δυσάρεστων ξεκινά από κάτι που είδαμε ή ακούσαμε στην επικαιρότητα. Έτσι, κάποιες δηλώσεις προσώπων σε υπεύθυνες θέσεις μάς φέρνουν στο νου το επίθετο χυδαῖος που προκύπτει από το αρχαίο επίρρημα χύδην, που σημαίνει σωρηδόν, άτακτα, ανακατεμένα.

• Ψεύδος

  Ψεῦδος ήταν ο λεκτικός τύπος από το ρήμα ψεύδω και δήλωνε την απάτη, την εξαπάτηση. Το ψεύδω, αβέβαιης ετυμολογίας, σήμαινε λέω ψέματα και διαψεύδω.

• Ώδινεν όρος και έτεκε μυν

  Κοιλοπονούσε το βουνό, για να γεννήσει ένα ποντίκι, θα λέγαμε σε νεοελληνική απόδοση. Την χρησιμοποιούμε σήμερα, όταν κάποιος καταβάλλει τεράστιες προσπάθειες για μηδαμινό αποτέλεσμα ή για να έχει μικρό όφελος.

• Ωκεανός

  Η μεγάλη θάλασσα, που περιβάλλει κυκλικά τις χώρες της γης, ήταν ο ωκεανός. Για την ετυμολογία της λέξης, που συμπληρώνει πολλά χρόνια ζωής, δεν είμαστε βέβαιοι.

• Ώνια

  Τα ὤνια, όπως ήταν η αρχική μορφή της λέξης, ήταν ένα επίθετο, ὁ ὤνιος, ἡ ὠνία, τὸ ὤνιον, που κατέληξε να γίνει ουσιαστικό, ουσιαστικοποιήθηκε όπως λέμε. Κάτι ανάλογο έχει συμβεί και με άλλα επίθετα στη γλώσσα μας που χρησιμοποιούνται πολύ συχνά, όπως ο νέος, για παράδειγμα. 

• Ώρα

  Οι Ώρες στη μυθολογία ήταν θεότητες του χρόνου, συμβόλιζαν τις εποχές του έτους και -κατά μία εκδοχή- ήταν κόρες του Δία και της Θέμιδος. Παρακολουθούσαν τα έργα των ανθρώπων, ρύθμιζαν την έναρξη της βλάστησης ή της παρακμής της φύσης και ανοιγόκλειναν τις πύλες του Ολύμπου.